Dożynki po kaszubsku. Wieńce, chleb, śpiew i zwyczaje, które miały zapewnić pomyślność

Dożynki na Kaszubach to znacznie więcej niż współczesny festyn z koncertem, stoiskiem z regionalnym jedzeniem i konkursem na najpiękniejszy wieniec. Za Świętem Plonów kryje się wielowiekowa tradycja, w której mieszały się religijność, szacunek do ziemi, magia ludowa i zwykła radość z zakończenia ciężkiej pracy.

Niektóre kaszubskie zwyczaje żniwne mogą dziś naprawdę zaskoczyć.

Od żniw do Święta Plonów

Dawniej żniwa były jednym z najważniejszych momentów całego roku. Od ich powodzenia zależało przecież, czy rodzinie wystarczy żywności na kolejne miesiące. Na Kaszubach okres żniwny tradycyjnie rozpoczynał się około św. Magdaleny, 22 lipca, a kończył pod koniec sierpnia. Starano się jednak zakończyć najważniejsze prace przed 15 sierpnia, czyli świętem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zwanym również Matką Boską Zielną.

Nieprzypadkowo mówiło się: „Na Wniebowzięcie pokończone żęcie”. Zakończenie żniw oznaczało bowiem moment, na który czekano przez cały rok – można było podziękować za plony i rozpocząć świętowanie.

Dawne kaszubskie dożynki miały różne nazwy. Spotykano określenia takie jak „ożniwinë”, „dożniwk” czy „żniwne”. Sam zwyczaj był jednak bardzo podobny: po zakończeniu prac przygotowywano symboliczny dar z ostatniego zboża i przynoszono go gospodarzowi.

Pierwszy i ostatni kłos miały szczególne znaczenie

Żniwa nie zaczynały się przypadkowo. Pierwsze ścięcie zboża miało uroczysty charakter, a w niektórych miejscach starano się, aby odbyło się w dzień maryjny – w środę lub sobotę.

Przy pracy obowiązywała również określona hierarchia. Żniwa rozpoczynał przodownik, natomiast ostatnie kłosy ścinał gospodarz. Pierwszy snop mógł trafić do domu, gdzie przypisywano mu funkcję ochronną – miał zabezpieczać gospodarstwo przed nieszczęściami.

Szczególne znaczenie miał także ostatni snop zboża. Nie był traktowany jak zwykła wiązka słomy. W wielu miejscach właśnie z ostatnich kłosów tworzono później wieniec lub specjalny pęk zboża.

Wieniec – najważniejszy symbol dożynek

Dzisiejsze wieńce dożynkowe potrafią być prawdziwymi dziełami sztuki. Dawniej wyglądały znacznie skromniej.

Pierwotnie wieniec miał formę korony zakładanej na głowę. Z czasem stawał się coraz większy i bardziej ozdobny. Wykonywano go przede wszystkim z kłosów zbóż, ale dekorowano również kwiatami polnymi, ziołami, lnem, konopiami, sitowiem czy leszczyną.

Na Kaszubach znane były również mniejsze formy, między innymi tak zwana krutka – spleciony pęk słomy z kłosami, który przynoszono po zakończeniu żniw.

Wieniec nie był jedynie dekoracją. Symbolizował zebrany plon, urodzaj i nadzieję na kolejne dobre żniwa. Jego okrągły kształt można było odczytywać jako symbol pełni, zamknięcia jednego cyklu i rozpoczęcia następnego.

Co ciekawe, dawny wieniec niekoniecznie był wyrzucany po zakończeniu uroczystości. Przechowywano go w domu lub stodole aż do następnego roku, a ziarna wykruszone z kłosów mogły zostać wykorzystane przy kolejnym siewie. W ten sposób symbolicznie łączono stare żniwa z przyszłym plonem.

Orszak z wieńcem i śpiewem

Wyobraźmy sobie kaszubską wieś sprzed kilkudziesięciu czy ponad stu lat. Żniwa dobiegły końca. Ludzie odświętnie się ubrali, przygotowano wieniec, a następnie ruszono w uroczystym pochodzie.

Na czele szli najlepsi żniwiarze, a za nimi pozostali uczestnicy. Towarzyszyli im muzycy i śpiew. Wieniec najpierw mógł zostać zaniesiony do kościoła, a następnie przekazywano go gospodarzowi.

Śpiewano między innymi pieśni ze słynnym refrenem: „Plon niesiemy, plon, w gospodarza dom!”

Pieśni dożynkowe nie były jednak wyłącznie religijne. Opowiadały o pracy na polu, urodzaju, mieszkańcach wsi, a czasem także o lokalnych wydarzeniach i problemach.

A potem… zaczynała się zabawa

Dożynki były podziękowaniem za plony, ale były też po prostu wielkim świętem.

Po części uroczystej przychodził czas na jedzenie, muzykę, tańce i wspólne biesiadowanie. Dawniej była to jedna z nielicznych okazji w roku, gdy po wielu tygodniach ciężkiej pracy można było naprawdę odpocząć i świętować razem z całą społecznością.

W opisach dawnych kaszubskich dożynek znajdziemy również zwyczaje, które dzisiaj mogłyby wywołać spore zdziwienie.

Oblewanie wodą – kaszubski „śmigus” po żniwach

Jednym z ciekawszych zwyczajów było oblewanie wodą żniwiarzy wracających z ostatnim snopem lub wieńcem.

Nie była to jednak tylko niewinna zabawa. W tradycyjnej kulturze wodzie przypisywano znaczenie związane z życiem, płodnością i urodzajem. Wierzono, że im więcej wody zostanie wylane, tym lepszy będzie przyszły plon. Zdarzało się więc, że wodą oblewano wszystkich – również gospodarza.

W dawnych opisach dożynek na Kaszubach znajdujemy nawet relacje o urządzeniu swoistej zasadzki na powracające z pola kobiety. Żniwiarzy polewano wodą, a później wszyscy bawili się przy muzyce i tańcach.

Dziewczyny, które pierwszy raz grabiły zboże, też miały swoje „przejście”

Jednym z ciekawszych, dziś już niemal zapomnianych zwyczajów było podrzucanie w górę dziewcząt, które po raz pierwszy grabiły zboże.

Według zachowanych opisów w Puzdrowie dziewczęta musiały się w ten sposób „wykupić”. Był to rodzaj żniwnego żartu i symbolicznego wprowadzenia w dorosły świat pracy.

Takie zwyczaje pokazują, że dawniej żniwa były nie tylko pracą. Były również ważnym wydarzeniem społecznym, podczas którego młodzi ludzie poznawali obowiązujące zasady, żartowali i nawiązywali relacje.

„Baba” z ostatnią furą zboża

Kolejna ciekawostka wiąże się z ostatnią furą zboża.

W dawnych gospodarstwach folwarcznych ostatnią furę nazywano „babą”. Miała ona uroczyście objechać dwór, a następnie szybko skierować się do stodoły. Dlaczego szybko? Bo na furmana czekała… woda.

Żniwiarze i parobcy próbowali oblać wodą osoby uczestniczące w tym zwyczaju. Była to kolejna forma żniwnego żartu, który miał jednocześnie swoje symboliczne znaczenie.

Chleb – symbol tego, czego nie może zabraknąć

Współczesne kaszubskie dożynki trudno wyobrazić sobie bez bochna chleba. Nie jest on przypadkowym elementem uroczystości.

Chleb wypiekany z tegorocznego ziarna symbolizuje rezultat całorocznej pracy rolników, dostatek i nadzieję, że również w kolejnym roku nie zabraknie pożywienia. Współcześnie podczas kaszubskich Świąt Plonów chleb i wieńce pozostają jednymi z najważniejszych symboli uroczystości.

Dawniej gospodarz przyjmujący wieniec otrzymywał także chleb upieczony z nowej mąki. Z szacunkiem całował bochenek, a następnie rozpoczynała się wspólna uczta.

Stodoła też miała swoje rytuały

Zakończenie żniw oznaczało również wprowadzenie nowego zboża do gospodarstwa. Nie traktowano tego zwyczajnie.

Stodołę dokładnie sprzątano, a w niektórych miejscach układano w niej liście klonowe, którym przypisywano właściwości ochronne. Gospodyni mogła również pokropić pomieszczenie wodą święconą.

Pierwszą furę zboża witał gospodarz ubrany odświętnie. Cztery pierwsze snopki zdejmował osobiście i układał na znak krzyża. Pod nimi umieszczano poświęcony wianuszek wykonany z ziół i kłosów zbóż.

Kaszubska legenda o dwóch kłócących się ptakach

Z żniwami związana jest także niezwykła kaszubska legenda.

Pewien gospodarz miał pożyczyć od sąsiada pięć korców żyta. Kiedy przyszła pora oddania długu, twierdził jednak, że pożyczył tylko trzy. Obaj zaczęli się kłócić i nie mogli dojść do porozumienia.

Według legendy ich spór trwał tak długo, aż obaj zostali zamienieni w ptaki. Od tamtej pory miały żyć wśród zbóż i nieustannie się przekrzykiwać, powtarzając swoje racje.

To jedna z tych dawnych opowieści, które łączyły codzienne życie mieszkańców wsi ze światem wierzeń i wyobraźni.

Dożynki zmieniały się razem z Kaszubami

Dzisiejsze dożynki znacznie różnią się od tych sprzed stulecia. Dawniej były przede wszystkim lokalnym obrzędem związanym bezpośrednio z zakończeniem pracy w konkretnym gospodarstwie. Z czasem organizowano coraz większe dożynki parafialne, gminne i powiatowe.

W okresie międzywojennym Święto Plonów stało się również okazją do organizowania wystaw rolniczych, festynów i występów zespołów ludowych. Po II wojnie światowej dożynki zyskały również silny wymiar oficjalny i polityczny, ale wiele dawnych symboli – wieńce, chleb, pochody i pieśni – przetrwało.

Dzisiaj kaszubskie dożynki są połączeniem tradycji, religii, kultury regionalnej i współczesnej zabawy. Można podczas nich zobaczyć misterne wieńce, posłuchać kaszubskiej muzyki, spróbować lokalnych potraw i spotkać rolników, którzy wciąż wykonują pracę mocno zależną od kaprysów natury.

Dawne zwyczaje wciąż mają znaczenie

Choć wiele dawnych obrzędów zniknęło, ich najważniejszy sens pozostał ten sam. Dożynki przypominają, że chleb nie zaczyna się w sklepie, a plon nie pojawia się na stole sam.

Za każdym bochenkiem stoi ziemia, ziarno, praca człowieka i miesiące oczekiwania na odpowiednią pogodę.

Dlatego kaszubskie Święto Plonów jest nie tylko kolorowym wydarzeniem w kalendarzu gminy. To także okazja do przypomnienia historii własnych przodków – ludzi, dla których zakończenie żniw było jednym z najważniejszych momentów całego roku.

A kiedy nadchodził czas zabawy, nie żałowano ani muzyki, ani jedzenia, ani… wody. Bo po ciężkiej pracy przychodziła pora, by podziękować za plon i po prostu cieszyć się życiem.

*materiał utworzony w oparciu o zapisy w Muzeum kaszubskim w Kartuzach oraz Izydor Gulgowski – „Kaszubi na tle etnografji Polski”