Przepiękne jesiony, niegdyś święte drzewa Słowian, są coraz rzadszym widokiem w krajobrazie naszego kraju. Dziesiątkuje je choroba grzybowa. Coraz mniej jesionów jest także w kartuskich lasach. Majestatyczne egzemplarze tych drzew można podziwiać m.in. w Kartuzach czy Mirachowie.

Jesion wyniosły był obok dębu najważniejszym drzewem Słowian spotykanym w świętych gajach, symbolizował słonce i ogień. Przypisywana mu była zdolność ściągania gromów, dlatego wiąże się go z bogami piorunów. Wywar z kory jesionu używano w Polsce jako leku przeciwko ukąszeniu węży. Z jego drewna robiono strzały do łuków. Wikingowie używali drewna z jesionu do budowy wioseł, łodzi, dzid i innego rodzaju broni - dlatego, że jesion ma bardzo elastyczne, a jednocześnie wytrzymałe na obciążenia drewno.

Dziś jesion stanowi ozdobę parków i ogrodów, jest ważnym i cennym elementem lasów. Zaliczany jest do drzew szlachetnych. Ma bardzo cenne drewno wykorzystywane w meblarstwie, do produkcji parkietów, części maszyn, przyrządów gimnastycznych, wioseł i innych. Jesion jest cennym surowcem zielarskim. Wysuszony liść jesionu wyniosłego lub wąskolistnego ma działanie żółciopędne i moczopędne. W medycynie ludowej napary z liści jesionu używano jako środka przeczyszczającego i poprawiającego przemianę materii.

Wyniosły i smukły, niestety coraz rzadszy

Jesion osiąga wysokość do 30 m, na początku rośnie szybko, przestaje rosnąć po około 100 latach. Żyje około 300 lat. Najczęściej występuje w wilgotnych lasach łęgowych, lubi rosnąć w jarach i wąwozach, w których przepływa woda, ale rośnie także na żyznych siedliskach lasów mieszanych.

Na terenie Nadleśnictwa Kartuzy piękne okazy można oglądać w arboretum w Kartuzach czy przy leśniczówce w Mirachowie, gdzie rosną wzdłuż dojazdu na parking. Drzewo to można podziwiać także w Gaju Świętopełka. Niestety drzewa te są coraz rzadszym widokiem w krajobrazie naszego kraju z uwagi na przyniesioną najprawdopodobniej z Azji chorobę grzybową, która dziesiątkuje je w szybkim tempie. Także jesiony przy mirachowskiej leśniczówce zdradzają objawy choroby: mają zamierające gałęzie.

Z problemem zamierania jesionów a także wiązów borykają się niemal wszystkie kraje europejskie – odnotowano go w 28 państwach. Zjawisko to zaobserwowano już w latach 90. XX wieku na starym kontynencie. Wywołało to obawy o zachowanie populacji tych gatunków. Podstawowe przyczyny zamierania jesionów, a także wiązów, są powszechnie znane – obok zmian, które zaszły w środowisku ich naturalnego występowania, najważniejszą przyczyną okazały się patogeny grzybowe. W przypadku jesionu wyniosłego głównym sprawcą jest Hymenoscyphus fraxineus. Grzyb ten odkrył Polak – prof. Tadeusz Kowalski z Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie. Od lat prowadzi on badania zmierzające do rozwiązania tego problemu.

W Wielkiej Brytanii, gdzie jesion wyniosły był trzecim najczęściej występującym gatunkiem drzewa liściastego i drugim najczęściej hodowanym, opracowano specjalny dokument oceniający ryzyko przenoszenia się patogenu na obszarze kraju. Rozpoczęto też tworzenie kolekcji nasion z całego kraju w celu zachowania puli genowej gatunku. W Danii, gdzie od 2005 r. aż 95 proc. populacji jesionu wyniosłego jest zarażona patogenem, straty z tego tytułu w przemyśle meblarskim i drzewnym szacuje się w milionach euro.

Uratować jesion

W Polsce jesion przez długie lata nie stwarzał leśnikom problemów hodowlanych, rzadko wykazywał też objawy chorobowe. Dziś zamieranie jesionów jest powszechne. Działania podejmowane w naszym kraju, z wyjątkiem tych inicjowanych głównie przez Lasy Państwowe, mają zazwyczaj charakter ochrony biernej.

Ponieważ taka ochrona jest nieskuteczna, jedyną metodą zabezpieczenia puli genowej jesionu, a także innych gatunków, jest pozyskiwanie ich nasion i przechowanie ich w banku genów. Taki projekt realizuje Leśny Bank Genów w . Zasoby genowe jesionów i wiązów są przechowywane w temperaturze -20 stopni oraz w temperaturze kriogenicznej (około -170 stopni). Projekt zakończył się w ubiegłym roku.

W Nadleśnictwie Kartuzy zjawisko zamierania jesionów występuje we wszystkich klasach wieku. Szybko postępujący proces destrukcyjny już pod koniec lat dziewięćdziesiątych spowodował odstąpienie od wprowadzania tego gatunku w zakładanych uprawach, z uwagi na masowe zamieranie również sadzonek jesionu.