Ustawa o dostępie do informacji publicznej ma już 25 lat. To ważne narzędzie

W szumie informacyjnym ustawa o dostępie do informacji publicznej jest jednym z kluczowych narzędzi w walce z dezinformacją – powiedział PAP prezes stowarzyszenia Sieć Obywatelska Watchdog Polska Szymon Osowski. W niedzielę, 6 września, mija 25 lat od uchwalenia tego aktu prawnego.

Zapytany czy przez 25 lat funkcjonowania ustawy o dostępie do informacji publicznej Polacy mają świadomość jej istnienia i działania, prezes Watchdog Polska odpowiedział, że „jest ona bardzo dobrze wykorzystywana przez społeczeństwo, a z roku na rok coraz więcej ludzi korzysta z tego prawa”.

– Przepisy dotyczące jawności przyjęły się w Polsce. Widzimy to też w naszym stowarzyszeniu, gdzie prowadzimy poradnictwo w tej kwestii – wyjaśnił. Według danych, Sieć Obywatelska Watchdog Polska w 2025 r. udzieliła blisko 2 tys. porad prawnych, w tym pomogła w tworzeniu skarg, odwołań czy polemik w ponad 670 przypadkach.

::news{"type":"see-also","item":"80235"}

Na pytanie czego dotyczą składane wnioski o informację publiczną, Osowski przyznał, że choć pracuje w stowarzyszeniu blisko 20 lat pytania obywateli i obywatelek wciąż potrafią go zaskoczyć.

– Żywo interesujemy się naszym otoczeniem. Uwaga kręci się wokół wielu tematów: od ochrony przyrody i opieki nad bezdomnymi zwierzętami, przez duże inwestycje i wydatki budżetowe, po karty płatnicze czy delegacje urzędników – wymienił.

Jako przykład pojawiających się zapytań podał wnioski kierowane do urzędów dotyczące wycinki drzew, w tym o to, czy przed jej dokonaniem przeprowadzono odpowiednie ekspertyzy. Wspomniał też, że często pojawiają się także pytania ze strony rodziców i uczniów, którzy chcą znać szczegóły szkolnych wydatków i procedur wyboru np. wykonawców danego zamówienia.

– Ostatnio głośną sprawą, która rozgrzała opinię publiczną, stała się kwestia wynagrodzeń lekarzy. Widzę wyraźnie, że ludzie zaczęli masowo korzystać z prawa do informacji i dopytywać w swoich lokalnych szpitalach o zarobki medyków – oznajmił rozmówca PAP.

Prezes Watchdog Polska zwrócił uwagę, że „choć ustawa jest świetnym narzędziem do kontrolowania władzy i wspierania jawności, to ma to też swoją ciemniejszą stronę”.

– Jako państwo, w ciągu tych 25 lat, nie odrobiliśmy lekcji. Administracja publiczna po prostu utrudnia dostęp do informacji i nie są to jednostkowe przypadki. Widzimy, jak urzędnicy systemowo nie odpowiadają na zapytania lub starają się zbywać wnioskodawców. (…) Paradoksalnie mogę powiedzieć, że pod tym względem ustawa o dostępie do informacji publicznej doskonale się sprawdziła, bo rządzący i urzędnicy rzadko kiedy lubią przepisy, które zmuszają ich do pełnej przejrzystości – zaznaczył Osowski.

::news{"type":"see-also","item":"85151"}

W jego opinii, twórcy ustawy o dostępie do informacji publicznej „bez wątpienia wyprzedzili swoją epokę”.

– Ćwierć wieku temu zaprojektowali oni genialny mechanizm polegający na tym, że jeśli dany urząd opublikuje konkretną informację na swojej stronie internetowej, nie musi już odpowiadać na indywidualne wnioski w tej sprawie. To był rewolucyjny pomysł na szybki dostęp do danych. Wystarczy, aby urzędnicy dbali o Biuletyn Informacji Publicznej. Dziś stron BIP-u jest tysiące, ale administracja publiczna prowadzi je w sposób archaiczny i rzadko zależy jej na tym, aby były one czytelne. Dlatego urzędnicy dziwią się, że ludzie nie mogą czegoś znaleźć i zasypują ich pytaniami – powiedział ekspert.

Rozmówca przyznał też, że choć z roku na rok coraz więcej osób pyta o sprawy publiczne, to szczególnie w mniejszych miejscowościach ludzie wciąż boją się to robić.

– Wiemy, że są ludzie, którzy wiedzą o swoich prawach, ale paraliżuje ich strach przed reakcją ze strony wójta czy burmistrza. Boją się, że zaczną dopytywać się na przykład o gminne wydatki i spotka ich społeczny ostracyzm lub odwet ze strony lokalnej władzy. Bywają oskarżani o hejt lub o nadużywanie prawa do informacji. Po prostu politycy nie lubią być kontrolowani przez społeczeństwo – wyjaśnił.

Osowski zapytany o perspektywę rozwoju prawa do informacji publicznej, odpowiedział anegdotycznie.

– Mój kolega obudził się kiedyś przerażony ze snu i powiedział: „słuchajcie, to koniec! Wszystkie dane są w internecie! Nie mamy już nic do roboty!”. Chciałbym, aby ten sen się ziścił. Aby cały zasób informacji o funkcjonowaniu państwa był publiczny i bezproblemowo dostępny w sieci dla każdego obywatela. Abyśmy my, jako organizacja stali się po prostu niepotrzebni. Znając jednak naszą rzeczywistość jeszcze wiele pracy przed nami w kwestii jawności państwa – dodał.

Ustawa o dostępie do informacji publicznej gwarantuje każdemu prawo do uzyskania informacji o sprawach publicznych i działalności władz państwowych, bez konieczności podawania powodu. Dostęp jest bezpłatny, chyba że pojawią się dodatkowe koszty po stronie urzędu. Wniosek o dostęp do informacji powinien zostać rozpatrzony w ciągu 14 dni od dnia jego złożenia, z możliwością przedłużenia tego terminu do dwóch miesięcy. Prawo podlega ograniczeniom ze względu na prywatność lub tajemnicę ustawowo chronioną.

Według ustawy podmioty publiczne mają obowiązek publikowania kluczowych informacji o swojej strukturze, majątku lub działalności na stronach Biuletynu Informacji Publicznej (BIP). Wszystkie udostępniane tam informacje te muszą być na niebieżąco aktualizowane.

(mzb/ bst/)