Tak jak w zeszłym roku, tak i teraz wraz z Nadleśnictwem Kartuzy będziemy zabierać Was na spacer leśnymi ścieżkami, odkrywać leśne tajemnice. W tym roku pragnęlibyśmy przedstawić Wam także historię tych terenów. Rozpoczniemy od zamierzchłych czasów średniowiecza.

Kontynuujemy przyrodniczą wędrówkę po terenach Nadleśnictwa Kartuzy. W tym roku będzie ona skupiona również na historii tego obszaru. Poznacie leśnictwa, ciekawostki przyrodnicze na ich terenie, ich historię, a także samych leśniczych. Przedstawimy Wam ponownie tajemnice kaszubskiego lasu.

Naszą historyczną podróż po terenach nadleśnictwa rozpoczniemy od czasów Piastów i książąt gdańsko-pomorskich.

h3. Bezkresna puszcza z bogactwem zwierzyny

We wczesnym średniowieczu tereny leśne były własnością rodów. Po chrystianizacji, w myśl prawa rzymskiego, stawały się one własnością księcia lub króla. Wówczas na Pomorzu przeważały lasy liściaste. Rósł tu: buk, dąb, brzoza, olcha. Z czasem pojawiły się: jesion, grab, topola, lipa, klon, a nawet dzikie grusze, jabłonie i czereśnie. Szczególnie cenione były jednorodne połacie lasów, zwłaszcza bukowe i dębowe, wyśmienicie nadające się do wypasu zwierząt hodowlanych.

Dobra książęce stanowiły wówczas nie tylko kompleksy leśne, ale też zbiorniki wodne i osady. Skupione były na przełomie XII i XIII w. głównie w okolicach Jezior Raduńskich, Parchowa i Kościerzyny. Źródła z XIII w. milczą natomiast o jakichkolwiek dobrach książęcych w okolicach Mirachowa ? tereny te w większości zajmowała puszcza. Teren ciągnący się na zachód od Żukowa do Kartuz włącznie był pustką osadniczą.

Nazwy niektórych miejscowości powstałych później na tym obszarze nawiązują do gospodarki leśnej, oddając charakter tych terenów. Jest więc Borkowo (pierwsza wzmianka z 1314 r., nazwa nawiązuje do boru), Smołdzino (1400 r., nazwa sugerująca osiedle producentów smoły i węgla drzewnego, uzyskiwanego po karczunkach lasów), Ręboszewo (nadane klasztorowi żukowskiemu w 1252 r., nazwa wskazuje na początek osady wyrąbanej w leśnej głuszy) oraz Smętowo (założone przed 1378 r. na obszarze bagienno-łąkowym).

Las w tych czasach służył głównie do polowań, zbierania runa leśnego, pozyskiwania drewna opałowego. Wyrabiano tu smołę, dziegieć, węgiel drzewny i potaż. Ważną rolę spełniało tu bartnictwo, a nad eksploatacją bogactw leśnych czuwali stróże leśni ? gajowi.

Nie każdy mógł polować na leśnych terenach łowieckich. Książęta zezwalali na polowania na drobną zwierzynę i ptaki (sarny, zające, lisy, wiewiórki, kuny, cietrzewie, kuropatwy, przepiórki), jednak polowanie na większe zwierzęta (żubry, niedźwiedzie, tury, dziki, łosie) zarezerwowane było dla panującego, a także duchowieństwa i rycerstwa na mocy książęcych przywilejów.

Na podstawie kości odkrytych w czasie badań archeologicznych prowadzonych w XIII-wiecznym chmieleńskim grodzie, stwierdzono, że na ziemi kartuskiej polowano na: dziki, sarny, jelenie, łosie, rysie, bobry i tury. Upolowana zwierzyna była nie tylko źródłem mięsa i tłuszczu, ale skór, kości, rogów. W średniowieczu w pomorskich lasach kwitło bartnictwo. Puszczę dzielono na ?bory?, obszary leśne liczące po 60 barci. Oddawano je bartnikom, zwanym również ?mistrzami leśnymi? za roczną daninę w miodzie. Mieszkali oni w Gowidlinie, Mirachowie, Liniewie. Pozyskiwano również wosk, który po wprowadzeniu chrześcijaństwa był niezwykle popularny. W kościołach i klasztorach było bowiem ogromne zapotrzebowanie na świece.

Okolice Kartuz stanowiły w tych czasach peryferie osadnicze, były terenem bezludnym, porośniętym bezkresną puszczą. Osadnictwo skupiało się w okolicach Jezior Raduńskich. Zmiany nastąpiły w XIV w. wraz z podbojem tych ziem przez Krzyżaków i sprowadzeniem zakonu kartuzów.

h3. Przybyli kartuzi, a wraz z nimi rozwój gospodarczy...

Krzyżacy przejęli Pomorze Gdańskie ostatecznie w 1309 r. Według wprowadzonego przez nich podziału administracyjnego obszar Nadleśnictwa Kartuzy zajęły dwa komturstwa: malborskie oraz gdańskie. W 1382 r. został założony oo. kartuzów dzięki prywatnej fundacji Jana z Rusocina. W akcie fundacyjnym klasztor otrzymał Gdynię, Czaple, Kiełpino, wraz z 70 ha lasu, który rozpościerał się na północ od Kiełpina, sięgając aż po jeziora Karczemne i Klasztorne Duże. W 1386 r. klasztor poszerzył grunty o 42 łany nad jeziorem Wielkie Grzybno (obecnie Klasztorne Duże) z miejscem na młyn i 8 morgami gruntu.

W dokumencie z 1391 r. została wspomniana osada zagrodników leżąca przy zabudowaniach klasztornych, której mieszkańcy pracowali na potrzeby klasztoru. Znajdować się miała przy wschodnim brzegu Jez. Karczemnego, wzdłuż obecnej ul. Jeziornej. Historycy zgodnie twierdzą, że jest to pierwsza wzmianka o osadzie, której rozwój doprowadził do powstania obecnego miasta.

W ciągu kolejnych lat klasztor poszerzał swe dobra. Nabył część Jez. Ostrzyckiego, 7 mórg łąk w Małkowie. Otrzymał nadanie jez. Ostrowite (Czarne) obok Czarnej Huty, z prawem korzystania z lasów krzyżackich na potrzeby opałowe, komtur gdański podarował też przylegające do jeziora Wielkie Grzybno moczary w Prokowie.

Pierwszym urzędnikiem, o którym wzmianki są już z roku 1381 był leśny (waltmeister), późniejszy prokurator bytowski i komtur zamkowy gdański, Gerhard Monch. Kolejnym był Heidenreich v. Plattenberg. Obecność urzędnika leśnego na tych terenach dowodzi dużego znaczenia gospodarczego lasów mirachowskich. W drugiej połowie XIV w. w Mirachowie funkcjonował już regularny folwark. W 1384 r. liczył 26 koni, 32 krowy, 121 świń, 5 źrebiąt, 22 klacze.

Na wykarczowanych terenach lasów mirachowskich powstawały nowe osady, rodził się przemysł. Drewno służyło do konstrukcji domów i statków ? Gdańsk bowiem umacniał się jako miasto portowe, wytwarzano z niego smołę i węgiel drzewny, było niezbędne do produkcji szkła.

Z drewna i kory powstawała smoła drzewna, wyrabiano również dziegieć - lepką, ciemnobrązową ciecz, powstającą w wyniku rozkładowej suchej destylacji kory brzozowej. Umiejętność produkcji dziegciu była kiedyś pilnie strzeżoną tajemnicą, a sam dziegieć bardzo cenioną i szeroko stosowaną substancją. Stosowano go jako lek w chorobach skóry, wykorzystywano również do impregnacji płótna i skóry, smarowania osi, uszczelniania beczek, przyklejania grotów do strzał i w wielu innych celach.

Tereny lasów mirachowskich rozwijały się gospodarczo. Produkowano węgiel drzewny na masową skalę, powstawały huty szklane (m.in. w Kobysewie). Wraz z kryzysem w Europie Zachodniej w XV. w. został zahamowany również rozwój pomorskich obszarów.

(oprac. na podst. Nadleśnictwo Kartuzy. Historia i współczesność, Kartuzy 2008, s. 13-20.)

W przyszłym miesiącu przedstawimy, co działo się na terenach Nadleśnictwa w czasach Rzeczypospolitej, od 1454 do 1772 roku.