unsplash.com Licencja: https://unsplash.com/license
Kilka metrów siatki, puszka pianki montażowej i jedno listopadowe popołudnie z drabiną. Tyle wystarczy, żeby właściciel domu pod Kartuzami, w najlepszej wierze, naruszył przepisy o ochronie przyrody.
Wystarczy zatkać szczelinę pod dachem, z której co roku wylatywały jerzyki. W listopadzie ptaków nie ma, bo zimują w Afryce, więc wygląda to na zwykłe porządki przed zimą. Tymczasem miejsce, do którego jerzyki wracają co wiosnę, jest ich siedliskiem i podlega ochronie przez cały rok, także wtedy, gdy stoi puste. Naruszenie zakazów obowiązujących wobec gatunków chronionych jest wykroczeniem zagrożonym karą aresztu albo grzywny (art. 131 pkt 14 ustawy o ochronie przyrody).
Dobra wiadomość jest taka, że dom, kamienicę czy halę da się skutecznie zabezpieczyć przed ptakami bez łamania przepisów. Na przykład kolce na ptaki w Gdańsku i na Kaszubach montuje się zwykle bez żadnych formalności, o ile nie odcinają ptakom chronionym dostępu do gniazd. Trzeba tylko wiedzieć, z jakim ptakiem mamy do czynienia, w jakim terminie wolno działać i jakie rozwiązanie wybrać.
Podstawę prawną stanowią ustawa z 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody oraz rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Większość ptaków, które spotkasz na budynku, jest w Polsce chroniona. Różni się jednak zakres tej ochrony, a od niego zależy, co wolno właścicielowi.
| Ptak | Jak go rozpoznać | Co to oznacza dla właściciela |
| Gołąb miejski | duży, siada spokojnie na parapetach i gzymsach, gniazdo z gałązek | ochrona częściowa: nie wolno zabijać ptaków ani niszczyć gniazd z jajami lub pisklętami, ale można zabezpieczać budynek i usuwać puste gniazda |
| Jerzyk | długie, sierpowate skrzydła, ciemne upierzenie, wlatuje do szczeliny w locie, bez przysiadania | ochrona ścisła: nie wolno niszczyć gniazd i siedlisk, zamykać dostępu do schronień ani płoszyć ptaków w miejscach rozrodu |
| Jaskółki | lepią gniazda z błota pod okapami i balkonami | ochrona ścisła, zasady jak wyżej |
| Wróbel | zakłada gniazda w rynnach, otworach wentylacyjnych, szczelinach ocieplenia | ochrona ścisła, zasady jak wyżej |
Warto przy tym rozróżnić dwa pojęcia, które w przepisach znaczą co innego. Gniazdo to konkretna konstrukcja z gałązek, błota czy pierza. Siedlisko jest pojęciem szerszym: ustawa rozumie przez nie obszar, z którego zwierzę korzysta w ciągu życia, a więc także szczelinę w ścianie, do której ptaki wracają co roku. Wyjątek zimowy, o którym za chwilę, dotyczy usuwania gniazd. Nie daje prawa do niszczenia siedlisk.
Jeśli nie masz pewności, z kim masz do czynienia, zrób kilka zdjęć albo krótki film, najlepiej o świcie lub wieczorem, gdy ptaki wracają do gniazd. Na tej podstawie wykonawca albo ornitolog zwykle szybko oceni sytuację.
Przepisy nie zawierają jednej ustawowej definicji okresu lęgowego. W praktyce organy ochrony środowiska przyjmują, że trwa on od 1 marca do 15 października. Daty te wynikają z rozporządzenia, które pozwala bez zezwolenia usuwać gniazda ptasie z obiektów budowlanych tylko od 16 października do końca lutego i tylko wtedy, gdy przemawiają za tym względy bezpieczeństwa lub sanitarne.
| Okres | Co możesz zrobić |
| 16 października - koniec lutego | usuwać puste gniazda z budynku ze względów bezpieczeństwa lub sanitarnych oraz montować zabezpieczenia tam, gdzie ptaki chronione nie mają siedlisk |
| 1 marca - 15 października | obserwować budynek, sprawdzać, które ptaki gdzie gniazdują, planować prace, składać wnioski |
| przez cały rok | nie zamykać bez zezwolenia RDOŚ szczelin i otworów, z których korzystają ptaki chronione |
Poszczególne gatunki mają przy tym własny rytm. Według Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Warszawie jerzyki przebywają w Polsce mniej więcej od początku maja do połowy sierpnia, a wróbel wyprowadza lęgi od kwietnia do końca sierpnia, czasem jeszcze we wrześniu. Gołąb miejski potrafi gniazdować niemal przez cały rok, więc przy nim zawsze trzeba sprawdzić, czy w gnieździe nie ma jaj lub młodych.
Najwięcej kłopotów pojawia się przy termomodernizacji, wymianie pokrycia dachowego i ocieplaniu ścian. Szczeliny w starym tynku, przestrzenie pod blachą, otwory wentylacyjne to częste miejsca lęgowe jerzyków i wróbli. Po ociepleniu znikają.
Dlatego RDOŚ zaleca obserwację budynku już w roku poprzedzającym prace, od marca do listopada, najlepiej z pomocą ornitologa. Jeśli okaże się, że ptaki chronione korzystają z budynku, potrzebne jest zezwolenie regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Dla Kaszub właściwa jest RDOŚ w Gdańsku. Zezwolenie często wiąże się z obowiązkiem kompensacji, na przykład montażu budek lęgowych dla jerzyków, które zastąpią utracone szczeliny. Wilk syty i owca cała: elewacja jest szczelna, a ptaki mają gdzie wrócić.
Dobrą praktyką jest wpisanie warunków zezwolenia do umowy z wykonawcą: terminów prac, sposobu zabezpieczenia szczelin i liczby budek. Oszczędza to sporów, gdy ekipa chciałaby „tylko szybko domknąć” elewację w maju.
Przy budynkach wpisanych do rejestru zabytków dochodzi jeszcze wojewódzki konserwator zabytków. Zanim cokolwiek zamontujesz na elewacji, także zabezpieczenia przeciw ptakom, zapytaj, czy potrzebne jest jego pozwolenie.
Jerzyk niemal całe życie spędza w powietrzu i żywi się owadami chwytanymi w locie, w tym komarami. Według RDOŚ w Katowicach w ciągu dnia potrafi ich zjeść nawet 20 tysięcy. Nie brudzi parapetów jak gołąb, bo nie przesiaduje na budynku, tylko wlatuje prosto do szczeliny, w której ma gniazdo. Dla wielu właścicieli budynków to argument, żeby zamiast walczyć z jerzykami, dać im nowe miejsce.
Budki dla jerzyków montuje się wysoko, zwykle pod okapem albo na ścianie szczytowej, tak żeby przed otworem wlotowym była wolna przestrzeń do swobodnego wlotu i wylotu. Najlepiej, gdy wiszą w pobliżu dawnych miejsc lęgowych, bo jerzyki są przywiązane do swoich kolonii. Szczegóły warto ustalić z ornitologiem albo zgodnie z zaleceniami RDOŚ, zwłaszcza gdy budki są warunkiem zezwolenia na prace przy elewacji.
Skuteczne zabezpieczenie nie straszy ptaków, tylko odbiera im wygodne miejsce do siadania albo dostęp do przestrzeni, w której mogłyby założyć gniazdo.
Kolce chronią parapety, gzymsy, attyki, krawędzie dachów, daszki nad wejściami, reklamy i oprawy oświetleniowe. Dobre kolce nie ranią ptaków, bo mają zabezpieczone końcówki. Regionalne dyrekcje, wydając zgody na prace przy budynkach z ptakami chronionymi, zwykle dopuszczają tylko kolce z plastikowymi lub gumowymi zabezpieczeniami, montowane pionowo, nie w bok ani w dół, i takie, które nie utrudniają ptakom dostępu do miejsc lęgowych. Kolce mają więc zniechęcać gołębia do siadania na parapecie, a nie odcinać jerzykom wlot do gniazda.
Liczy się też dobór i montaż. Za wąski pas kolców zostawia miejsce, na którym ptak usiądzie obok. Źle przyklejone odpadną po pierwszej zimie. Na zabytkowych kamienicach, na przykład w historycznej części Kartuz, przezroczyste kolce z poliwęglanu bywają mniej widoczne niż stalowe. Wykonawcy z Trójmiasta często dojeżdżają na Kaszuby, więc warto zapytać o to przy wycenie.
Siatki zamykają dostęp do całej przestrzeni: wnęk, prześwitów, balkonów, wiat, dziedzińców, hal magazynowych i budynków gospodarczych. Dobrze dobrana siatka jest mało widoczna z daleka i przepuszcza światło oraz powietrze.
Spirale sprawdzają się na wąskich powierzchniach, takich jak balustrady, rury czy krawędzie, gdzie kolce byłyby za szerokie.
Zabezpieczenia paneli fotowoltaicznych to osobna kategoria. Przestrzeń pod panelami jest osłonięta i ciepła, więc dla ptaków idealna. Gniazda i guano brudzą panele i mogą uszkadzać okablowanie. Siatki montowane wokół instalacji zamykają ten dostęp.
Gzymsy na trzecim piętrze, attyki, wieże i strome dachy wymagają sprzętu i doświadczenia. Podnośnik sprawdza się tam, gdzie można podjechać pod budynek, a teren jest stabilny. Techniki alpinistyczne są niezastąpione w wąskich uliczkach, przy skomplikowanej elewacji i na dachach o dużym nachyleniu. Wyjście na dach z drabiną i tubką kleju to ryzyko, którego nie warto podejmować.
Wstępną wycenę często da się przygotować na podstawie zdjęć. Przyślij wykonawcy:
zdjęcia miejsc, w których pojawiają się ptaki, z bliska i z daleka,
przybliżone wymiary parapetów, gzymsów, balkonów,
informację, jakie ptaki widujesz i gdzie,
opis dostępu: wysokość, możliwość podjazdu podnośnikiem,
status budynku: zabytek, wspólnota, planowany remont.
Przy większych zleceniach potrzebna bywa wizja lokalna.
Wiosną nad jeziora Szwajcarii Kaszubskiej znowu wrócą ptaki. Niech te, które nie powinny gniazdować pod Twoim dachem, znajdą sobie lepsze miejsce, a te chronione dostaną budkę z widokiem na Wieżycę.
Artykuł przygotowany przy współpracy ze specjalistami z firmy Top Protect z Bydgoszczy.
