materiały partnera
Krąg uprawnionych określa Kodeks cywilny i obejmuje zstępnych spadkodawcy, czyli dzieci, wnuki i dalszych potomków, jego małżonka oraz rodziców. Rodzice są przy tym uprawnieni wyłącznie wtedy, gdy byliby powołani do dziedziczenia z ustawy — czyli w razie braku zstępnych. Kluczowy jest warunek negatywny: roszczenie przysługuje tylko tym osobom, które nie otrzymały należnej im części w inny sposób. Jeżeli uprawniony został powołany do spadku, otrzymał zapis albo darowiznę odpowiadającą wartości zachowku, roszczenie mu nie przysługuje. Rodzeństwo spadkodawcy nie należy do kręgu uprawnionych, nawet gdyby dziedziczyło z ustawy w braku testamentu.
Zachowek stanowi połowę wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli jednak uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, przysługuje mu dwie trzecie tej wartości. Punktem wyjścia jest zatem ustalenie hipotetycznego udziału spadkowego — czyli tego, co dana osoba otrzymałaby, gdyby testamentu nie było. Przy obliczaniu tego udziału uwzględnia się także spadkobierców, którzy spadek odrzucili lub zostali uznani za niegodnych, natomiast pomija się tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali skutecznie wydziedziczeni.
Kancelaria prowadzi sprawy spadkowe, obejmujące zarówno dochodzenie zachowku, jak i obronę przed nadmiernymi roszczeniami z tego tytułu.
Najbardziej sporny etap to ustalenie podstawy obliczeniowej, nazywanej substratem zachowku. Stanowi ją czysta wartość spadku, czyli aktywa pomniejszone o długi spadkowe, powiększona o wartość darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę. Ten mechanizm doliczania ma zasadnicze znaczenie praktyczne: bez niego wystarczyłoby rozdać majątek za życia, aby pozbawić rodzinę ochrony. Do substratu nie dolicza się jednak drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach ani darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku wcześniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku. W przypadku darowizn na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku ograniczenie czasowe nie obowiązuje. Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili orzekania.
Roszczenie kieruje się przede wszystkim przeciwko spadkobiercom. Jeżeli uprawniony nie może uzyskać zaspokojenia od nich — na przykład dlatego, że spadek był niewielki, a majątek został rozdysponowany za życia — może wystąpić przeciwko osobom, na rzecz których dokonano zapisów windykacyjnych, a w dalszej kolejności przeciwko obdarowanym. Obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Spadkobierca zobowiązany do zapłaty, sam będący uprawnionym do zachowku, odpowiada wyłącznie do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat. Termin ten liczy się od ogłoszenia testamentu, a gdy roszczenie kierowane jest przeciwko obdarowanemu — od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Pięć lat w sprawach rodzinnych mija szybciej, niż się wydaje, zwłaszcza gdy strony przez lata próbują dojść do porozumienia bez udziału sądu. Warto pamiętać, że samo prowadzenie rozmów nie przerywa biegu przedawnienia — przerywa go dopiero czynność przed sądem, uznanie roszczenia przez zobowiązanego albo wszczęcie mediacji.
Spadkodawca może pozbawić uprawnionego zachowku, ale wyłącznie w testamencie i wyłącznie z przyczyn wskazanych w ustawie: uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenia się względem niego lub jego bliskich umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci, bądź uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. Przyczyna musi wynikać z treści testamentu, a jej rzeczywiste istnienie podlega badaniu przez sąd. Skuteczność wydziedziczenia jest częstym przedmiotem sporu — samo powołanie się na konflikt rodzinny bez wykazania ustawowej przesłanki nie wystarcza.
Sprawy o zachowek mieszczą się w obszarze prawa cywilnego, stanowiącego jeden z filarów praktyki kancelarii. Aby omówić swoją sytuację spadkową, skontaktuj się z kancelarią.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy prawnej. W celu uzyskania profesjonalnej pomocy prawnej prosimy o kontakt z kancelarią.
