W Muzeum Kaszubskim im. Franciszka Tredera w Kartuzach odbyła się pierwsza promocja najnowszej książki dr. Tomasza Rembalskiego pt. "Własność szlachecka w północno-zachodnich powiatach prowincji Prusy Zachodnie w latach 1772–1834. Spisy". Była to okazja do poznania historii szlachty kaszubskiej i wielu innych ciekawych zagadnień. 

Promocja książki odbyła się 18 czerwca. Wydarzenie zostało zorganizowane we współpracy z Instytutem Kaszubskim. Rozmowę z autorem poprowadziła Barbara Kąkol, dyrektor Muzeum Kaszubskiego. 

Podczas spotkania dr Tomasz Rembalski opowiadał o początkach swojej pasji badawczej oraz wieloletnich zainteresowaniach historią kaszubskiej szlachty. Przybliżył również uczestnikom zagadnienia związane ze statusem szlacheckim w dawnych wiekach, a także sytuacją prawną drobnej szlachty na Pomorzu.

Zwieńczenie cyklu poświęconego genealogii

Promocja książki była zwieńczeniem wcześniejszego cyklu spotkań poświęconych genealogii kaszubskiej, organizowanych przez Muzeum Kaszubskie. Cykl zakończył się warsztatami genealogicznymi, które prowadził dr Tomasz Rembalski, dzieląc się swoją wiedzą i wieloletnim doświadczeniem badawczym.

Książka jest efektem wieloletniej pracy autora nad kondycją szlachty zamieszkującej zachodnie obszary Prus Zachodnich. Tomasz Rembalski znany jest z szeregu publikacji poświęconych drobnej szlachcie, jej własności ziemskiej i źródłom archiwalnym.

- Nie sposób więc odnieść wrażenia, że przedłożona publikacja pretenduje do miana "dzieła życia" i po zapoznaniu się z treścią można odnieść wrażenie, że słusznie - stwierdziła Barbara Kąkol, dyrektor Muzeum Kaszubskiego. 

::photoreport{"type":"check-for-article","item":"31037"}

Wieloletnia praca nad dziejami własności szlacheckiej

Najnowsza książka jest efektem wieloletnich badań nad kondycją szlachty zamieszkującej zachodnie obszary Prus Zachodnich. Autor, bazując na licznych źródłach archiwalnych, prześledził zmiany własnościowe zachodzące w latach 1772–1834, analizując sytuację szlachty w kolejnych okresach: 1772/73, 1780/81, 1806, 1820 oraz 1832/34.

Publikacja pokazuje, jak w stosunkowo krótkich odstępach czasu zmieniała się struktura własności ziemskiej i sytuacja społeczna kaszubskich rodzin szlacheckich. To imponujące opracowanie źródłowe, które może stać się cennym narzędziem zarówno dla zawodowych historyków, jak i pasjonatów genealogii.

- Nie sposób nie odnieść wrażenia, że autor wykonał iście benedyktyńską pracę, na którą stać byłoby naprawdę niewielu. Należy w pełni docenić ten wysiłek, tym bardziej, że zgromadzony i uporządkowany materiał może w przyszłości być podstawą dla kolejnych badaczy, nieco odciążając ich od żmudnej i niełatwej kwerendy źródłowej. W specyficznych warunkach sama publikacja może być nawet uznana za publikację źródłową - zaznacza Barbara Kąkol. 

Jak podkreślił w recenzji dr hab. Wiesław Nowosad, prof. UMK, książka znacząco wzbogaca wiedzę o własności drobnej szlachty w północno-zachodnich powiatach Prus Zachodnich oraz stanowi ważny głos w dyskusji nad jej kondycją pod koniec XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku. Może również okazać się niezwykle pomocna dla rosnącego grona genealogów-amatorów.

Kim była szlachta kaszubska?

Jednym z tematów poruszanych podczas spotkania była historia szlachty kaszubskiej. Choć Kaszubi powszechnie kojarzeni są przede wszystkim ze społecznością chłopską, przedstawiciele stanu rycerskiego i szlacheckiego obecni byli na tych ziemiach już od średniowiecza.

Korzenie licznej drobnej szlachty kaszubskiej sięgają średniowiecznej struktury społeczeństwa pomorskiego - odmiennej w stosunku do większej części ziem polskich. Wśród jej przodków znajdowali się m.in. wolni gospodarze, zwani pankami lub lemanami, którzy z czasem uzyskali prawa zbliżone do szlacheckich. Proces ten trwał przez kolejne stulecia, a ostateczne potwierdzenie statusu szlacheckiego wymagało później udokumentowania pochodzenia oraz posiadania ziemi na prawie rycerskim.

Wbrew powszechnym opiniom nie wszyscy szlachcice bez majątku ziemskiego wstępowali do armii, zasilali stan duchowny, obejmowali dzierżawy folwarków lub posady dworskiej czy pałacowej służby, zachowując resztki swojego statusu. Wcale niemała grupa synów szlachty kaszubskiej, wychodzących ze wsi na prawie rycerskim, a także ich potomków, z braku innych perspektyw obejmowała gospodarstwa gburskie czy zagrodnicze lub spadała do roli chałupników, komorników czy parobków we wsiach szlacheckich, królewskich, a także kościelnych.

Formalnie byli więc chłopami, lecz kulturowo należy uznać ich za "szlachtę zwyczajową". Po uwłaszczeniu chłopów, które w zaborze pruskim nastąpiło w okresie wojen napoleońskich, zarówno chłopi, jak i potomkowie szlachty osiadli w gminach wiejskich lub królewskich pustkowiach, otrzymali pełne prawo własności do uprawianej ziemi.

Kaszubskie nazwiska szlacheckie

Ciekawym elementem kaszubskiej tradycji były również charakterystyczne nazwiska typu przezwiskowego, które u szlachty kaszubskiej pojawiły się w XIV i XV w., a w stuleciu następnym zaczęły się upowszechniać (np. Chamier, Jutrzenka, Zmuda).

Od XVI i XVII wieku wiele rodzin zaczęło dodawać do nazwisk człony pochodzące od nazw miejscowości, tworząc formy takie jak Chamier Ciemiński, Chamier Trzebiatowski czy Wyszk Borzyszkowski. Zgodnie z polskimi zasadami, owych szlachciców określano predykatami: „szlachetny”(„nobilis”) czy „urodzony” („generosus”).

W okresie zaboru pruskiego coraz częściej pojawiała się także niemiecka partykuła „von”, która dla wielu rodzin stała się symbolem szlacheckiego pochodzenia.

Zamożny gbur kaszubski, który nierzadko bywał zamożniejszy od szlachcica, nosił również nazwisko zakończone na - ski lub -cki, np. Bruski, Drzewicki czy Chrapkowski. Nigdy jednak nie nazywał się tak jak kaszubski szlachcic: von Bach Żalewski, von Esden Tempski, von Rymon Lipiński lub von Robakowski, von Wyczliński itd.

Najważniejszym wyróżnikiem szlacheckości na Kaszubach jest nazwisko dwuczłonowe w formie: Aubracht Prądzyński, Chamier Ciemiński, Wnuk Lipiński, Wyszk Borzyszkowski itd.

Książka dostępna w Muzeum Kaszubskim

Książkę dr. Tomasza Rembalskiego można nabyć w sklepiku Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach. Publikacja z pewnością zainteresuje wszystkich, którzy chcą lepiej poznać historię kaszubskich rodów, dzieje własności ziemskiej oraz społeczne przemiany zachodzące na Pomorzu przełomu XVIII i XIX wieku.

Dr Tomasz Rembalski jest historykiem, adiunktem w Instytucie Historii Uniwersytetu Gdańskiego i członkiem Instytutu Kaszubskiego. Specjalizuje się w badaniach nad dziejami wsi kaszubsko-pomorskiej, stosunkami społeczno-gospodarczymi, genealogią oraz historią szlachty kaszubskiej. Jest autorem licznych publikacji naukowych poświęconych historii Pomorza i Kaszub.