Rąty dały sygnał całym Kaszubom. 120 lat od szkolnego strajku przeciw germanizacji

W 2026 roku przypada 120. rocznica jednego z najważniejszych wydarzeń w historii Kaszub. To właśnie 11 lipca 1906 roku w Rątach koło Goręczyna rozpoczął się strajk szkolny przeciwko germanizacji, który w krótkim czasie objął niemal cały powiat kartuski, a później setki szkół w Prusach Zachodnich.

O tej ważnej dacie przypomniał historyk Wojciech Labuda, autor opisywanej na naszych łamach książki "Józef Labuda (1852-1941) - zapomniany Król Kaszubów". Przytacza w niej historię strajku szkolnego w Rątach, pisze również o innych strajkach szkolnych w zaborze pruskim.

Było to jedno z najważniejszych wydarzeń tego typu w regionie, stanowiące lokalną kontynuację słynnego Strajku dzieci wrzesińskich z 1901 roku.

Szkolny strajk w całym powiecie kartuskim i nie tylko

Jak podkreśla Wojciech Labuda, wszystko zaczęło się od protestu 19 uczniów z Rąt (dzisiejsza gmina Somonino), którzy sprzeciwili się nauczaniu religii wyłącznie w języku niemieckim.

- Dokładnie 120 lat temu, 11 lipca 1906 r. w miejscowości Rąty w powiecie kartuskim przeciwko usunięciu języka polskiego z lekcji religii zaprotestowało 19 uczniów. Dzieci przy pełnej akceptacji rodziców zastosowały wszędzie jednakową taktykę. Przed lekcją religii na katedrę nauczyciela złożyły niemieckie podręczniki i witały wchodzącego pedagoga słowami „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus” zamiast obowiązującej niemieckiej wersji - pisze Wojciech Labuda. 

Strajk zainicjował ojciec Agnieszki Recław, która wraz z rodzeństwem odmówiła udziału w niemieckiej nauce religii. Dla uczennicy sprawa przystąpienia do strajku była oczywista, bo jak wspominała: W domu mówiono po polsku. Na elementarzu, dodatku do "Gazety Grudziądzkiej" uczyliśmy się czytać i pisać po polsku.

W październiku do strajku przystąpili uczniowie z Goręczyna, Ramlejów i Somonina. Listopad 1906 roku stał się momentem kulminacyjnym w rozwoju akcji strajkowej. W pierwszej dekadzie tego miesiąca zastrajkowały dzieci ze szkół w: Łączynie, Parchowie, Chmielnie, Garczu, Kolonii, Rąbiu, Sierakowicach, Pomieczynie, Nowej Wsi, Ostrzycach, Kamienicy Szlacheckiej, Sulęczynie, Szarłacie i Kłosówku. W powiecie kartuskim dzieci protestowały w 61 miejscowościach.

- W żadnym innym powiecie, zarówno rejencji gdańskiej, jak i kwidzyńskiej strajki nie wystąpiły tak licznie - pisze dr hab. Lidia Burzyńska-Wentland w ekspertyzie pn. "Strajki dzieci w obronie języka polskiego na Kaszubach w latach 1906-1907 ze szczególnym uwzględnieniem powiatów wejherowskiego i kartuskiego". - Strajki szkolne w byłym powiecie kartuskim były najliczniejsze i trwały najdłużej w skali całych Prus Zachodnich.

Protest szybko rozprzestrzenił się na całe Pomorze. W latach 1906 - 1907 strajki odbyły się w 468 szkołach Prus Zachodnich.

Prześladowane od lat

Jak opisuje Wojciech Labuda, polskie i kaszubskie dzieci już wcześniej doświadczały prześladowań za używanie ojczystego języka. Były karane nawet za rozmowy po polsku lub kaszubsku podczas przerw. Symbolem tamtych czasów stała się nauczycielka o nazwisku Schielke z Kartuz, która w 1892 roku nazwała kaszubskie dzieci "obrzydliwym robactwem, które trzeba powiązać i spalić na stosie".

Bezpośrednim impulsem do wybuchu protestów była decyzja władz pruskich z 1905 roku o zakazie nauczania religii w języku polskim. Dla katolickich mieszkańców Pomorza była to szczególnie bolesna zmiana. Dzieci przychodziły do szkół z pismami od rodziców zakazującymi udziału w lekcjach religii prowadzonych po niemiecku i konsekwentnie odpowiadały po polsku lub kaszubsku.

Brutalne represje

Za udział w strajku spotykały je brutalne represje. Uczniów bito, pozostawiano po lekcjach, cofano do niższych klas, a rodziców karano wysokimi grzywnami, czy zwalniano z pracy.

- W wyniku ich zastosowania (kar cielesnych -red.) wielu uczniów zostało okaleczonych do tego stopnia, że musiało skorzystać z pomocy lekarskiej. Nauczyciele wskutek uderzania trzciną lub drewnianymi kijami uszkadzali dzieciom oczy, uszy, głowy oraz powodowali ciężkie obrażenia całego ciała. Pobiciom towarzyszyły często przezwiska: polskie świnie, głupi Polacy, osły, woły - opisuje dr hab. Lidia Burzyńska-Wentland.

Jak pisze dr hab. Lidia Burzyńska-Wentland - po groźbach zwolnienia z pracy za strajk dzieci w Mirachowie i bezskuteczności innych działań, leśniczy Hagemann usunął ojców zarzucając im absencję i kradzież drewna. 

Represje dotknęły również rodzinę Labudów. Józef Labuda, później nazywany "Królem Kaszubów", stracił pracę w kancelarii notarialnej za postawę swoich bratanków, którzy należeli do najbardziej wytrwałych uczestników strajku w Szarłacie. Zmuszony do odejścia z pracy otworzył własne biuro porad prawnych jako "adwokat ludowy".

Za brutalne zachowania w stosunku do dzieci, mieszkańcy wsi wraz z rodzicami dopuszczali się samosądów na nauczycielach. 

Choć protest nie doprowadził do cofnięcia decyzji władz pruskich i nauczanie religii po polsku nie zostało przywrócone, miał ogromne znaczenie dla budzenia świadomości narodowej mieszkańców Pomorza.

Strajk szkolny z 1906 roku do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli oporu Kaszubów przeciwko germanizacji i walki o zachowanie języka, wiary oraz tożsamości narodowej.

::news{"type":"see-also","item":"73964"}

oprac. na podst.: 

Lidia Burzyńska-Wentland, Strajki dzieci w obronie języka polskiego na Kaszubach w latach 1906-1907 ze szczególnym uwzględnieniem powiatów wejherowskiego i kartuskiego opinie i ekspertyzy OE-275, Wyd. Kancelarii Senatu, Biuro analiz, dokumentacji i korespondencji, Warszawa 2019.

Wojciech Labuda, Józef Labuda (1852–1941) - zapomniany Król Kaszubów, Wydawnictwo Region, Gdynia 2025.