Święto Matki Boskiej Zielnej na Kaszubach. Bukiety, zioła i dawne wierzenia

15 sierpnia przypada uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny - na Kaszubach i w całej Polsce znana jako Święto Matki Boskiej Zielnej. To jeden z tych dni w tradycyjnym kalendarzu, w których szczególnie mocno spotykają się religia, przyroda i dawne zwyczaje związane z życiem na wsi.

Połowa sierpnia to czas pełni lata. Wówczas widać piękno kaszubskiej przyrody - kwitną łąki, dojrzewają zboża, w sadach pojawiają się owoce, a w ogrodach i na polach można znaleźć liczne zioła.

Właśnie wtedy - 15 sierpnia - przypada uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Święto to jest znane w tradycji ludowej jako dzień Matki Boskiej Zielnej, patronki bujnej roślinności, plonów z pól, łąk, sadów i ogrodów.

Poświęcone zioła leczyły i chroniły od uroków

Mieszkańcy kaszubskich wsi właśnie z tych darów natury przygotowywali bukiety, które 15 sierpnia zabierali do kościoła, aby je poświęcić. Miały właściwości lecznicze, ale też magiczne - w co szczególnie wierzono na wsiach. Pisała o tym Bożena Stelmachowska w wydanej w latach 30. XX wieku książce pn. "Rok obrzędowy na Pomorzu".

- W dniu tym odbywa się święcenie ziół podczas nabożeństwa. Zioła służą następnie jako lekarstwo na różne choroby ludzi i zwierząt, jako ochrona przed gromami i złym połowem ryb. Święconem zielem obsypują gąsiątka, gdy wysadzą je pierwszy raz na trawę. Chroni to je od uroku. W tym samym celu wsypują sproszkowane ziele krowom do strawy po ocieleniu. Lud zanosi do święcenia szczególniej miętę i szałwję. Jednakże święci też inne zioła i rośliny, gdyż mówi przysłowie: „Każdy kwiatek woła - weź mnie do kościoła". W niektórych wioskach rybackich zanoszą do poświęcenia kwiaty i plony z pola: żyto, owies, jęczmień itd. - pisze Stelmachowska (pisownia oryginalna).

Etnografka zwróciła również uwagę na szczególne zwyczaje obchodzone w Sierakowicach. Podczas święta "Zielnej" święcono tu specjalną roślinę, która miała zapewnić przyszłym pannom młodym szczęście w małżeństwie, a także miała ochronić podróżnych przed nieszczęściami. 

- W Sierakowicach do specjalnego celu służy święcony w „Zielną“ tzw. „kolander“ (regionalna, potoczna nazwa kolendry siewnej - red.). Roślinę tę kładą młodym pannom na drogę ślubną w zanadrze sukni. Zabieg ten zapewnia dobre małżeństwo. Gdy ktoś wyrusza końmi w daleką podróż, kładą „kolander“ do zrobionego na końcu dyszla otworu, lub podkładają koniom za uprząż, aby w ten sposób ustrzec się od nieszczęścia - pisze Stelmachowska.

Jak pisze Roman Landowski w publikacji Dawnych obyczajów rok cały - święto to było również obchodzone jako dzień Matki Bożej Dożynkowej. Połowa sierpnia była czasem końca żniw. Przytacza przysłowie ludowe: "Na Maryi Wniebowzięcie ostatnie już w polu żęcie", "Od Maryi Wniebowzięcia miej w stodole połowę żęcia".

Zwraca jednak uwagę, że koniec żniw był datą ruchomą - w różnych częściach Kaszub przypadał w różnych okresach, ze względu na pogodę. 

Czas jarmarków i odpustów

Dla religijnych Kaszubów 15 sierpnia to czas odpustów, m.in. w Kartuzach - w parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Roman Landowski podkreśla, że były to wydarzenia dawno wyczekiwane, ze względu na parafialne jarmarki i kiermasze. 

Ciekawym elementem jarmarków było odpustowe pieczywo, zwyczaj dziś zapomniany na Pomorzu. 

- Zazwyczaj były to wypieki głównie dla dzieci, które je przynosiły do domu z odpustowego jarmarku. Piekarze jarmarczni, specjalizujący się w takich wypiekach, prześcigali się w różnych drobnych pszennych bułeczkach o kształcie przedziwnie kręconych obwarzanków, plecionych kukiełek, a nawet zwierzątek i fantastycznych ludzików - pisze Landowski. 

Dzień odpustu i jarmark był także dniem... amorów. Dziewczęta na straganach szukały koralików, naszyjników, wstążek. Chłopcy zaś oglądali się za wypiekiem - tzw. miłosnym piernikiem, który podarowany był zapowiedzią poważnych zamiarów wobec dziewczyny. 

Przypomną dawne zwyczaje

Warto wspomnieć, że co roku 15 sierpnia Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach przypomina mieszkańcom i turystom dawne zwyczaje związane z kalendarzem rolniczym, żniwami i życiem kaszubskiej wsi.

W programach wydarzeń związanych z Matką Boską Zielną pojawiają się m.in. święcenie kwiatów, ziół, zbóż i warzyw, inscenizacje prac polowych, pieśni żniwne oraz warsztaty układania tradycyjnych bukietów. 

"Zélnô" we wdzydzkim muzeum rozpocznie się w sobotę o godz. 10:00, a atrakcje, warsztaty, inscenizacje itp. potrwają do wieczora. 

źródło:

Roman Landowski, "Dawnych obyczajów cały rok. Między wiarą, tradycją i obrzędem", Pelplin 2007, str. 155-159.

Bożena Stelmachowska, "Rok obrzędowy na Pomorzu", Toruń 1933. s. 183-184.