Zamknij
REKLAMA

Gòdë, czyli magiczny czas kaszubskich zwyczajów i wierzeń

14:18, 23.12.2019 | W.D.
REKLAMA

fot.archiwum/W.Drewka

Boże Narodzenie, czyli po kaszubsku Gòdë, to okres o szczególnym natężeniu zwyczajów, tradycji, ale i wierzeń oraz przesądów. Ślady wielu z nich odnaleźć można już jedynie w literaturze, chociaż są i takie kultywowane do dzisiaj.

W kaszubskich chałupach nie było kiedyś choinki - ten zwyczaj pojawił się tutaj w początkach XX wieku. Zanim upowszechnił się zwyczaj strojenia zielonego drzewka, w izbach, w których przygotowano wieczerzę wigilijną, stawiano słomiany snop z czerech zbóż. Miał on zapewnić gospodarstwu pomyślność. W dużych pomieszczeniach w każdym kącie stawiano oddzielny snop: żyta, pszenicy, owsa i jęczmienia. 

Wigilia

(...) Na Pomorzu, a zwłaszcza u Kaszubów, w Wigilię poszczono cały dzień aż do wieczora. Do samej wieczerzy powstrzymywano się od jedzenia. Do stołu siadano po zachodzie słońca, a więc nie wcześniej niż po 16:30. Pod obrus kładziono wiązkę siana, a na stole stawiano tradycyjne potrawy w ilości nieparzystej: trzy, pięć, siedem... chociaż w zamożnych domach i włościańskich dworach było ich niekiedy aż dwanaście, dla upamiętnienia liczby Jezusowych apostołów (...)1

Wieczerza wigilijna na Kaszubach była skromna. Badacze podkreślają, że było biednie i często jedyną potrawą był śledź z kartoflami, zaś u zamożniejszych - inne ryby lub barszcz czy kluski z makiem, albo pierogi z kapustą. Jak czytamy w książce Romana Landowskiego, były regiony na Pomorzu, gdzie spotykało się zupę piwną, ale na Kaszubach najpopularniejsza była zupa z brzadu, czyli postna zupa owocowa z kluskami. 

Symbolika potraw

Każda z potraw, albo ich składniki miały określone znaczenie i symbolikę:
Opłatek - symbolizuje zgodę i jedność
Chleb - oznaczał dobrobyt i początek nowego życia
Wypieki z mąki - zapewniały pomyślność w nadchodzącym roku
Ryby - symbolizowały dawny znak chrześcijaństwa, a także były oznaką płodności i rodzącego się życia
Kapusta - miała zapewniać życiodajną moc po zimowym uśpieniu
Groch - chronił przed chorobami i był oznaką urodzaju
Grzyby - stanowiły nawiązanie do świata zmarłych, miały ułatwiać kontakt z nimi i przypominać o ich obecności przy wigilijny stole
Mak -  był symbolem płodności
Jabłka - chroniły przed bólem gardła 
Miód - był jednym z najważniejszych składników wieczerzy, zapewniał domownikom "przychylność sił nadprzyrodzonych"2

Wróżby

Na Kaszubach wigilijny wieczór był pełen obrzędów i wróżb. Dawniej z sianka, które kładziono pod obrus wróżono przyszłość. 

(...) Wyciągnięcie długiego źdźbła siana spod obrusa czy zbożowej trawy ze snopa wróżyło długie życie, wyciągnięcie krótkiego miało być zapowiedzią rychłej śmierci. Nigdy jednak nie określano precyzyjnie miary takiego krótkiego źdźbła (...). Komu z młodych trafiły się dwie zrośnięte trawy, w następnym roku winien gotować się do ślubu (...). 3

Ale nie panny i kawalerowie próbowali wywróżyć sobie przyszłość po zakończeniu wigilijnej wieczerzy. Gospodarze, ale i kaszubscy rybacy wierzyli, że poprzez różnego rodzaju obrzędy zapewnią sobie pomyślność i dostatek w nowym roku. Na pola rozrzucano więc popiół z pieca, w którym płonął ogień podczas Wigilii, by zapewnić urodzaj. W Wigilię szczególnie dbano też o zwierzęta. Wierzono, że tego dnia mówią one ludzkim głosem, ale nie wolno było ich podsłuchiwać.

(...) Po zakończonej kolacji, po trochu z każdej wigilijnej potrawy zanoszono psu, ponieważ taki posiłek miał zapewnić stróżowi i przyjacielowi domu stałą czujność na cały rok. W pewnych częściach Pomorza znany był również zwyczaj dokarmiania ryb odrobinami z wigilijnej kolacji. Taka wizyta u brzegów jeziora przed wyjściem na pasterkę przynosiła rybakom udane w przyszłości połowy (...).4

(...) Gospodarz zaś szedł do sadu, by owiązać słomą owocowe drzewa. Dzwonkiem uderzał w każdy pień, żeby w ten sposób jabłonie i grusze pobudzić do życia. Dawniej znany był także zwyczaj wigilijnego bielenia drzew (...)5

Gwiazdka

Zazwyczaj w wigilijny wieczór domostwa odwiedzały grupy kolędników zwanych gwiôzdką. Młodzież przebierała się w różne postaci, w tym także zwierząt. Miało to swoje znaczenie, o czym pisze Jerzy Treder:

(...) Przeżytki prastarego kultu zwierząt przetrwały również w przebieraniu się młodzieży za konia, kozła, niedźwiedzia i bociana z okazji zapustów, wesela, a przede wszystkim podczas widowiska ludowego zwanego gwiôzdką albo panëszką w okresie świat Bożego Narodzenia. Obrzędowe oprowadzanie maszkar zwierzęcych miało na celu przynoszenie szczęścia i płodności w odwiedzanym domu (...)6

Przysłowia i wróżby

skan źródło: Jerzy Treder, Kaszubi Wierzenia i twórczość

skan/źródło: Jerzy Treder, Kaszubi Wierzenia i Twórczość

 

Przypisy:
1, 2, 3, 4, 5 - Roman Landowski, "Dawnych Obyczajów Rok Cały. Między wiarą, tradycją i obrzędem", Pelplin 2007, rozdz. Jedyny dzień w roku, O wigilijnym wieczorze.
6 - Jerzy Treder, Kaszubi Wierzenia i Twórczość, Ze Słownika Sychty, Gdańsk 2004. 

Więcej na ten temat także w zbiorach Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Kartuzach 

(W.D.)

Co sądzisz na ten temat?

podoba mi się 0
nie podoba mi się 0
śmieszne 0
szokujące 0
przykre 0
wkurzające 0
facebookFacebook
twitterTwitter
wykopWykop
komentarzeKomentarze
REKLAMA
REKLAMA

komentarz (5)

JaJa

1 1

Mam wrażenie że te tradycje mocno zanikają. Natomiast na Podhalu wciąż widać przywiązanie do tradycji i jej kultywowanie. 13:54, 24.12.2019

Odpowiedzi:0
Odpowiedz

#ja#ja

1 7

Ale kogo obchodzi kultywowanie pogaństwa? Chyba tylko parafian z pogańskiej sekty katolickiej 15:12, 24.12.2019

Odpowiedzi:1
Odpowiedz

xyz cxyz c

0 0

właśnie tobie chodzi o kultywowanie pogaństwa tylko rób to w swojej głowie żeby była czymś zajęta! 12:36, 12.01.2020


Zdzisek Zdzisek

2 2

"Jak czytamy w książce Romana Landowskiego, były regiony na Pomorzu, gdzie spotykało się zupę piwną"
-no Ja cały czas kultywuje tą tradycję i spożywam zupę piwną ,tylko na zimno ,zrobiłem zapas na święta tej zupy, a jak zabraknie, to pojadę na stację. 15:13, 24.12.2019

Odpowiedzi:0
Odpowiedz

Zdzisek Zdzisek

1 2

Miód - był jednym z najważniejszych składników wieczerzy, zapewniał domownikom "przychylność sił nadprzyrodzonych"
He he dzisiaj zamiast miodu jest napój 40 procentowy który zapewnia nadprzyrodzone moce. 🔥🔥🤠 15:16, 24.12.2019

Odpowiedzi:0
Odpowiedz

REKLAMA
REKLAMA
© expresskaszubski.pl | Prawa zastrzeżone